Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın Yapısal Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü uzman yardımcıları Didem Yazıcı ve Enver Sait Kurtaran tarafından kaleme alınan “Türkiye’nin İhracat Çeşitliliği” başlıklı analiz, Banka’nın Merkezin Güncesi adlı blog sayfasında yayımlandı.
Analizde, küresel ticaretin çeşitli jeopolitik gelişmeler, gümrük vergileri gibi etkenlerle karşılaştığı zamanlarda, ihracatın yoğun olduğu ülkelerin, sınırlı sayıda ürün ya da bölge ile yükümlü olmaları sebebiyle olumsuz etkilerden daha çok etkilendikleri vurgulandı. Ürün ve pazar çeşitliliği sağlanmasının, bu olumsuz etkilere karşı dayanıklılığı artırdığı ifade edildi.
İHRACAT AĞI DAHA DAYANIKLI HALE GELDİ
Araştırmada, Türkiye’nin ihracat çeşitliliğinin zaman içindeki gelişimi, seçili gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırmalı olarak ele alındı. 2013-2024 döneminde Türkiye’nin gerçekleştirdiği ihracatın, 12 haneli GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) ayrımı kullanılarak hesaplandığı kaydedildi.
İhracatı yapılan ürün sayısının bu dönemde 10 bin 487’den 10 bin 810’a çıktığı belirtilmiş, ürün- ülke kombinasyonunun ise yüzde 40’tan fazla artarak 167 bin 459’dan 236 bin 864’e yükseldiği ifade edilmiştir. Bu durum, Türkiye’nin ihracat ağının daha kompleks ve dayanıklı hale geldiğine işaret ediyor.
İHRACAT ÇEŞİTLİLİĞİ DİKKATE ALINMALI
Analizde, ürün ya da ürün-ülke sayısındaki bu artışın, ayrıca küresel düzeyde de yükseliş gösteren bir durumun varlığı sayesinde Türkiye’nin ihracat çeşitliliğini artırmadaki başarısının tam olarak yansıtılmayabileceği vurgulandı. Dolayısıyla, Türkiye’nin ihracat çeşitlendirmesindeki durumunu daha iyi anlayabilmek için diğer ülkelerin ihracat çeşitliliğinin gelişimini dikkate almak gerektiği açıklandı.
Türkiye ile seçili gelişen ekonomilerin ihracatındaki ürün ve ürün- ülke sayılarına dair dünya genelindeki ihracat oranları karşılaştırıldığında, 2023 yılı itibarıyla Türkiye’nin ihracat yaptığı ürünlerin yaklaşık yüzde 84’ünü dünya genelinde ihracatı gerçekleşen ürünlerden oluşturduğu belirtildi.
2013’TEN BU YANA CİDDİ ARTIŞ
2023 verileri incelendiğinde, bu oranın 2013 yılına göre yüzde 4,3 artış gösterdiği ifade edildi. İhracat yapılan ürün- ülke sayısında Türkiye’nin, 2013 ve 2023 yıllarında değerlendirme grubu içindeki ülkeler arasında oldukça üst seviyede bir performans sergilediği dile getirildi.
2023 yılı verileri ışığında, küresel düzeyde ihracat yapılan ürün- ülke bazında her 100 pazarın 22’sinde Türkiye’nin de bulunduğu belirtildi. 2013 yılında bu oranın 16 olduğu göz önüne alındığında, bu alanda önemli bir güçlenme yaşandığı vurgulandı.
EN AZ YOĞUNLAŞMAYA SAHİP ÜLKELER ARASINDA
Analizde ihracat çeşitliliğinin bir göstergesi olan ürün- ülke sayısının ihracat dağılımını tam anlamıyla yansıtmadığı ifade edildi. Bir ülke çok sayıda ürünü birçok ülkeye ihraç etse de yoğunlaşmaların yaşanabileceği belirtildi. Her ülkenin ihracatındaki ilk 10 ürün, ilk 10 ülke ve ilk 10 ürün- ülke kombinasyonunun toplam ihracat paylarını 2013 ve 2023 yılları için hesaplama yapıldığı ifade edildi.
Türkiye’nin ürün, ülke ve ürün- ülke yoğunlaşmasında, her iki dönemde de en az yoğunlaşmaya sahip ülkeler arasında yer aldığı aktarılmıştır.
İHRACATI EN FAZLA BÜYÜYEN İKİNCİ ÜLKE
Analize konu ülkelerle kıyaslandığında Türkiye’nin ihracatının belli bir ürün grubuna veya ürün- ülke ikilisine yüksek bir oranda bağlı olmadığını, dolayısıyla çeşitlenmede görece iyi bir performans gösterdiğini belirtti. Ayrıca analizde, her ülke için 2013-2023 dönemi ortalama ihracat artışının ardındaki katma değer etkenlerinin açıklanması için yeni pazarların (yayılma marjı) ve mevcut pazarların (yoğunlaşma marjı) değerlendirilmesi yapıldı.
Analiz sonucunda, Türkiye’nin bu ülkeler arasında, ortalamada ihracatı en fazla büyüyen ikinci ülke olduğu ifade edilerek, aynı zamanda yayılma marjının en fazla katkı sağladığı ülke konumunda olduğu belirtildi. Yani Türkiye, hem yeni ürünler hem de yeni pazarlar ile ihracatını genişletmede, hem de mevcut ilişkileri derinleştirmede oldukça iyi bir performans sergilediği ortaya çıkmıştır.
DENGELİ DAĞILIM DIŞ ŞOKLARA KARŞI DİRENCİ ARTIRIYOR
Sonuçlar, Türkiye’nin ihracatında hem ürün hem de ülke çeşitliliğinin artış gösterdiğini, ayrıca ihracat yapısının daha dayanıklı hale geldiğini göstermektedir. Ürün ve özellikle ürün- ülke sayısındaki bu artış, Türkiye’nin küresel ticaretteki entegrasyonunun güçlendiğinin bir göstergesidir.
Ayrıca, ihracatın dengeli dağılması, dış şoklara karşı dayanıklılığı artırırken, ihracat çeşitliliği önemli bir ölçüt olmasına rağmen, genel ihracat performansını daha iyi değerlendirmek için katma değer ve teknoloji seviyesindeki gelişmelerin de göz önünde bulundurulması gerektiği ifade edilmektedir.
