Bir sanat eseri, üç büyük sanatçının buluştuğu bir projeyi temsil ediyor: Türk halkının önemli ozanı Âşık Veysel, Cumhuriyet döneminin önde gelen ressamlarından, şair ve yazar Bedri Rahmi Eyüboğlu ile Türk sinemasının özgün yönetmeni Metin Erksan. Bu üç ismin yolu, 1950’lerin başında, Âşık Veysel’in yaşamını ve halk ozanı olma serüvenini konu alan “Karanlık Dünya” filmi ile kesişiyor.
Filmde Âşık Veysel, Bedri Rahmi Eyüboğlu senaryo yazarı olarak yer alıyor, Metin Erksan ise yönetmenlik görevini üstleniyor. Her şey baştan itibaren “normal” bir seyirde ilerliyor gibi görünse de, durumun tam tersi gelişmelere işaret edeceği çok geçmeden anlaşılıyor.
ODAĞI KAYAN ANLATI
Film, toplumsal gerçekçilikle Sivas’ın Sivrialan ve Nevşehir’in Ürgüp ilçelerinde çekilmiş. Âşık Veysel’in hikâyesi melodramatik bir aşk öyküsü ile kurgulanmış ancak yapım sürecinde meydana gelen müdahaleler, dönemin tarımsal kalkınma ve kırsal modernleşme politikalarına uygun olarak filmi yeniden şekillendirmiştir.
Bu noktada, Salt Galata’da açılan “Karanlık Dünya” sergisi, filmin karmaşık dönüşüm sürecini, değiştirilen versiyonlarını, tartışmaları ve çelişkili tanıklıkları arşiv belgeleriyle incelemeyi amaçlıyor. Sergi, sanatçı Mike Bode ile senarist Caner Yalçın’ın araştırmalarına dayanmaktadır ve Salt’tan Gülce Özkara tarafından programlanmıştır.
Metin Erksan’a göre, filmin anlatısı beklenmedik müdahalelerle değişmiştir. Hudson tarlalarındaki biçerdöverlerin görüntüleri ve İstanbul’un çevresinde çekildiği iddia edilen okul ve dispanser sahneleri, Amerikan Haberler Merkezi’nden alınmış. Bu durum, idealize edilmiş bir köy resmi yaratma amacı gütmektedir ve Âşık Veysel’in hikâyesini geri planda bırakarak filmi dönemin iktidarının bir propaganda aracı haline getirmiştir.
Atlas Film yapımcılığında gerçekleştirilen değişikliklerin ardından film, “Âşık Veysel’in Hayatı” ismiyle 31 Aralık 1953’te izleyiciyle buluşmuştur. Bu süreçte yalnızca filmin ismi değil, tüm anlatı da köklü bir değişim yaşamıştır.
SES KAYITLARI, YENİ GÖRÜNTÜLER
Sergide, Ankara’daki Merkez Film Kontrol Komisyonu’nun Aralık 1952- Kasım 1953 tarihli raporlarında sansür kararlarını görmek mümkündür. Bu raporlarda hangi sahnelerin sorunlu olduğu belirtilmezken, “toplumun kusursuz bir şekilde temsil edilmesi kaygısı” öne çıkarılmıştır. Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun 1952 yılında yaptığı Âşık Veysel tablosu, “Karanlık Dünya” filminin o dönemdeki afişi ve filmin geçirdiği dönüşümler ile farklı kopyaların karşılaştırıldığı senaryo yer alıyor. Ayrıca, serginin araştırma sürecinde Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Prof. Sami Şekeroğlu Sinema-TV Uygulama ve Araştırma Merkezi Arşivi’nden elde edilen 35 mm nitrat film görüntüleri ve bugüne dek ortaya çıkmamış yeni sahneler de sergide yer almakta. Filmin editörü ve yönetmeni Ertem Göreç ile filmin hak sahibi ve yapımcı Yılmaz Atadeniz’in ses kayıtları da bu çalışmada bulunuyor.
Sergi, 14 Aralık tarihine kadar Salt Galata Mastercard Sergi Mekânı’nda ziyaret edilebilecek.
